چك كلمه يي است فارسي به معني نوشته يي كه به وسيله آن از پولي كه در بانك دارند مبلغي دريافت داشته يا به كسي ديگر حواله دهند. چك در كتاب هاي قديم فارسي به معناي قباله، منشور، عهدنامه و برات هم به كار رفته است.    
كلمه چك در سال 1788 ميلادي از زبان انگليسي وارد فرهنگ فرانسه شده است. مقررات چك در ايران از ماده 310 تا ماده 317 قانون تجارت پيش بيني شده است.    
اقسام چك    
1- چك به حواله كرد، چكي است كه نام گيرنده در آن ذكر نشده باشد و او مي تواند در بانك آن را امضا كرده و وجه آن را بستاند يا به ديگري انتقال دهد.    
2- چك بسته چكي است كه روي آن دو خط كشيده شده باشد و بانك ديگري مي تواند آن را دريافت كند و به كسان متفرقه پرداخت نمي شود.    
3- چك بي محل (تجارت، جزا) چكي است كه صادركننده آن پول يا اعتبار نزد محال عليه چك نداشته باشد. اگر پس از تاريخ صدور چك وجه آن را بردارد يا كمتر از مبلغ چك محل داشته باشد باز هم آن چك بي محل به شمار مي رود. كشيدن چك بي محل اگر چنانچه داراي عناصر جرم غش باشد از نظر اسلامي جرم است.    
آنچه در قانون صدور چك مصوب 16/4/1355 با اصلاحات بعدي براي مرتكبين بزه صدور چك بلامحل پيش بيني شده تقريباً به نوعي در مقام اثبات آن به چك روز غيرممكن است چرا كه بيشتر قانون تا آنجايي كه بايد به ضمانت اجراي آن مي انديشيده به فكر كم كردن مراجعان براي سيستم دادگستري بود. يا شايد بانك ها از انجام وظايف قانوني در رابطه با صدور چك مقصر هستند.

در موارد زير طبق ماده هفت قانون صدور چك، بزهكار صدور چك بلامحل به مجازات هاي زير محكوم خواهد شد.    
الف: چنانچه مبلغ مندرج در متن چك كمتر از 10 ميليون ريال باشد به حبس تا حداكثر شش ماه محكوم خواهد شد.
ب: چنانچه مبلغ مندرج در متن چك از 10 ميليون ريال تا 50 ميليون ريال باشد از شش ماه تا يك سال حبس محكوم خواهد شد.    
ج: چنانچه مبلغ مندرج در متن چك از 50 ميليون ريال بيشتر باشد به حبس از يك سال تا دو سال و ممنوعيت از داشتن دسته چك به مدت دو سال محكوم خواهد شد و در صورتي كه صادركننده چك اقدام به اصدار چك هاي بلامحل كرده باشد مجموع مبالغ مندرج در متون چك ها ملاك عمل خواهد بود.
4- چك پرداختي چكي است كه بانك وجه آن را به ذي نفع پرداخته باشد.
5- چك تضمين شده چكي است كه يك بانك آن را ظهرنويسي كند. به اين ترتيب اداي وجه چك را تضمين كرده است.
6- چك در وجه حامل چكي است كه در آن نوشته مي شود در وجه حامل (به حامل چك) بپردازيد. نام كس معين در آن نوشته نمي شود و هر كس آن را به بانك ارائه و امضا كند مستحق وصول وجه چك است.
7- چك سفيد چكي است كه صادركننده آن را امضا مي كند بدون ذكر وجه چك. در واقع مصداق مفهوم كلي سفيد مهر است.
8- چك نقد شده به معني چك پرداختي است.
9- چك نويس يعني سندنويس، محرر سند، سردفتر كنوني هم چك نويس است.
نحوه اجراي چك در سازمان ثبت اسناد و املاك كشور
بررسي مراحل عمليات اجرايي از طريق سازمان ثبت اسناد و املاك كشور - اداره چهارم اجراي اسناد رسمي به شرح زير است.    
ابتدا دارنده چك اعم از اصيل يا وكيل به بانك صادركننده چك مراجعه و در صورت عدم موجودي يا كسر موجودي يا فوت صاحب حساب و... چك را برگشت مي زند. قابل ذكر است چك هايي كه داراي تقدم تاريخ هستند از اين مرجع قابل پيگيري نيستند.

 سپس دارنده چك مدارك و مستنداتي را كه اداره ثبت تعيين كرده است كه شامل اصل چك و اصل برگشتي (گواهينامه عدم پرداخت)، فتوكپي از متن چك و ظهرچك و تقاضانامه صدور اجرائيه و در صورتي كه دارنده چك وكيل باشد، كپي وكالت نامه را به اداره چهارم اجراي اسناد رسمي ارائه مي دهد و بر اساس مبلغ مندرج در تقاضانامه صدور اجرائيه عليه صادركننده چك، اجرائيه صادر مي شود كه در برگ اجرائيه (لازم الاجرا) شماره چك، تاريخ، مبلغ، عهده بانك، شعبه، كد، شماره سريال و تاريخ صدور گواهي عدم پرداخت، مبلغ مندرج در برگ گواهي عدم پرداخت، نام و نام خانوادگي و شماره شناسنامه، محل صدور صاحب حساب و نشاني بدهكار نوشته مي شود.

پس از امضاي اجرائيه و تشكيل پرونده، برگ اجرائيه براي ابلاغ به مرجع ابلاغ كننده ارسال مي شود و به يكي از صورت هاي زير ابلاغ صورت مي گيرد.
1- اجرائيه به صورت واقعي ابلاغ مي شود.

2- اجرائيه به صورت استنكاف ابلاغ مي شود.

3- اجرائيه تعهد ابلاغ مي شود.

4- اجرائيه به نشاني متن اجرائيه الصاق مي شود.

5- اجرائيه به وسيله روزنامه ابلاغ مي شود.

 پس از ابلاغ اجرائيه به مديون به يكي از شكل هاي بالا، بستانكار تقاضاي خود مبني بر بازداشت اموال مديون را به اداره چهارم اجراي اسناد رسمي ارائه مي دهد.

در هر صورت زماني كه مال منقول يا غيرمنقول بازداشت و از سوي كارشناس يا خبره ارزيابي شد قيمت ارزيابي با صدور اخطاري به نام اخطار ماده 108 آيين نامه اجراي مفاد اسناد رسمي بايد به اطلاع طرفين پرونده برسد.

در اين اخطار يك فرجه و مهلت قانوني در صورت اعتراض هر يك از طرفين نسبت به مبلغ ارزيابي پيش بيني شده است. ادامه عمليات اجرايي پس از صدور ابلاغ و گواهي اخطار ماده 108 آيين نامه اجراي مفاد اسناد رسمي به اين صورت است كه آگهي مزايده تهيه مي شود.

در آگهي مزايده، روز مزايده، تاريخ و محل مزايده و مبلغي كه مزايده از آن شروع مي شود عنوان و ذكر مي شود، سپس در روز مزايده در صورتي كه مزايده انجام شود صورت مجلس مزايده تهيه مي شود و مبلغي كه مورد مزايده فروخته شده با نام و نام خانوادگي خريدار در آن ذكر مي شود،

 سپس گزارشي از جريان پرونده تهيه و به اداره كل اجراي اسناد رسمي ارسال مي شود و در صورتي كه عمليات مزايده تاييد شود، نيم عشر و حق حراج از خريدار وصول شده و نسبت به تهيه و ارسال پيش نويس سند انتقال اجرايي به مرجع ثبت پيش نويس اقدام مي شود و طي تنظيم صورت مجلس تحويل مورد مزايده به خريدار پرونده مختومه مي شود.

شكل ديگر ختم پرونده مي تواند به يكي از دو صورت زير باشد.
الف- اعلام رضايت بستانكار: بستانكار ممكن است با مراجعه به ثبت، رضايت خود را به طور كتبي يا اينكه با تنظيم اقرارنامه در دفتر اسناد رسمي اعلام كند كه در اين صورت پس از وصول نيم عشر اجرايي (در صورت ابلاغ اجرائيه)، دستور رفع بازداشت از اموال صادر مي شود و در صورتي كه بستانكار اقرار به وصول طلب خود در خارج از اداره كند، چك و گواهينامه عدم پرداخت به بستانكار مسترد و با تنظيم كارت مختومه و ثبت در دفتر مختومه عمليات اجرايي پايان مي يابد.
ب- تقاضاي پرداخت بدهي پرونده شده است: بدهي پرونده مي تواند از سوي بدهكار يا وكيل بدهكار يا اينكه به صورت تبرعي پرداخت شود. در اين صورت پس از محاسبه بدهي از سوي حسابدار مسوول اداره، مبلغ بدهي و نيم عشر طي فيش به بانك واريز و سپس دستور رفع بازداشت به مرجع مربوطه صادر مي شود و با تنظيم كارت مختومه و ثبت در دفتر مختومه، عمليات اجرايي پايان مي يابد.

نويسنده: رضا زارع