تماس با ما

پس از توضيحات اجمالى مربوط به سالهاى قبل از انقلاب، اينك نگاه كلى مجددى به همه آن سالهاخواهيم داشت.

 آمارها گوياى آن است كه «تا زمانى كه درآمدهاى ارزى كشور، متكى به توليدات كشاورزى بود، امكانورود بى‏حدّ و حصر كالاهاى وارداتى وجود نداشت، اما از زمان اتّكا به درآمدهاى نفتى كه ارز حاصل از آن به نحو فزاينده‏اى افزايش يافت، زمينه براى واردات كالاهاى مصرفى بيشتر فراهم گرديد.

 در طول سالهاى 32 تا 57، اعمال سياستهاى درهاى باز، سيلى از كالاهاى وارداتى را به جامعه تزريق نمود كه علاوه بر افزايش كمّىِ مصرف، با تغيير در تنوع آن، الگوى مصرف را دچار تحول ساخت؛ چرا كه همراه با اين اقدامات، تحولات اقتصادى و اجتماعى جامعه، سطوح متفاوتى از درآمدها را براى آحاد وخانوارهاى جامعه فراهم مى‏نمود كه صرف‏نظر از كميت آن، مى‏توانست به مصرف بيشتر منتهى گردد».

مراجعه به برخى از آمارها نشان مى‏دهد كه مهاجرت به شهرها با مصرفى‏تر شدن جامعه، همگام است.
گويى بين افزايش سهم خدمات و مصرفى‏تر شدن رابطه‏اى مستقيم برقرار است.  چنانكه گفته شده است: «رونق بخش خدمات در حالى گسترش و ادامه يافت كه از يك سو متكى به درآمدهاى نفت و ازسوى ديگر مرتبط با توسعه نواحى شهرى بود».

 مهمترين عوامل افزايش مصرف در كشورهاى متكى بر اقتصاد سنتى، مهاجرت به شهرها و افزايش جمعيت اين مراكز نسبت به روستاهاست؛ مصرف در روستاهاى اين جوامع متناسب با توليد آنهاست و هجوم اين افراد به شهرها علاوه بر افزايش جمعيت شهرها، موجب رشد مصرف و تغيير فرهنگ مصرفاز لحاظ كمّى و كيفى مى‏شود.

عمده‏ترين عامل در تحوّل جوامع جهان سوم تقليد كوركورانه از جهان پيشرفته است.

 در جوامع غربى،شهرها از نظر تعداد و جمعيت زمانى گسترش يافت كه وضعيت اجتماعى و اقتصادى، مستلزم چنين تحوّلى بود. چون سير صنعتى شدن و نياز به همجوارى بسيارى و كارخانه‏ها به سبب وجود ارتباط توليدى و نياز شديد به نيروى كار، مهاجرت روستاييان را به شهرها ايجاب مى‏كرد. از طرف ديگر، مدرنيزه شدن كشاورزى نياز به نيروى كار را در روستاها كاهش مى‏داد.

 بنابراين مهاجرت در جوامع پيشرفته كمتر به معضلى اجتماعى و مصرف‏گرايى صرف تبديل شد، اماكشورهاى در حال توسعه بدون توجه به وضعيت خاص خويش و قبل از ايجاد زمينه‏هاى لازم با تقليد كوركورانه از كشورهاى توسعه يافته به گسترش شهرها و ارائه خدمات لازم به ساكنان آنها پرداختند و به سبب عدم رشد و گسترش لازم صنايع، معضل بيكارى و يا كارهاى كاذب در شهرها رواج يافت.

 وجود رفاه نسبى در شهرها در مقايسه با روستاها موجب تشديد انگيزه مهاجرت به شهرها شد و چون افراد مهاجر معمولاً در كارهاى توليدى به كار گرفته نمى‏شدند، گروه مصرف كننده جامعه به طور نسبى هر روز افزايش مى‏يافت. و از آنجا كه اين افراد به بهره‏مندى از خدمات مختلف خو گرفته بودند و به دليل سيرى ناپذيرى نفس انسان، هر روز خدمات بيشتر و جديدتر را طلب مى‏كردند و از اين راه مخارج سنگينى بر دولت تحميل مى‏شد.

روزافزون نفت تحقق مى آسانترين راه براى استمرار اين روند، همانا فروش هرچه بيشتر منابع طبيعى و خدادادى بود كه اين امر در ايران با فروش ‏يافت.

نتيجه

در جمع‏بندى آنچه راجع به روند مصرف قبل از پيروزى انقلاب آمد مى‏توان گفت:

 «با از بين رفتن نقش واهميت صنايع دستى در جريان زندگى مردم و با افزايش شديد جمعيت و عدم انطباق نرخ رشد توليدات كشاورزى با آن، و با افزايش درآمدهاى نفتى و امكان سرمايه‏گذارى در صنايع جديد و همچنين ورود اقلام مصرفى، مجموعه كالاها و اقلام مصرفى با دوام و بى‏دوام خانوارها تغيير يافت و اقلام جديد جايگزين اقلام سنتى شد يا اين كه براى اولين بار وارد الگوى مصرف گرديد.»

 در واقع بايد گفت:

 «سرمايه‏گذارى وابسته كه با كودتاى 1299 شروع شد، على‏رغم حدود شصت سال رشد حمايت شده از سوى امپرياليسم، نتوانست به مشكلات اساسى اقتصادى كشور پاسخ دهد و با وجود فروش صدها ميليارد دلار نفت خام تا سال 1357، اقتصاد ايران ناچار به واردات تقريبا كليه نيازهاى خود از خارج شد.»

به هرحال چون توجه به گذشته و عبرت از آن امرى پذيرفته شده در نزد عقلاست بايد پرسيد كه آيا هنوزوقت آن نرسيده است كه از گذشته خود عبرت بگيريم و از ورود كالاهاى مصرفى بيشتر جلوگيرى كنيم و كالاهاى تجملى و لوكس را كه در برخى موارد حتى توليد كنندگان آن كمتر به مصرف آن مى‏پردازند ، با بهانه محدود بودن تعداد و استفاده از تعرفه‏هاى گمركى، به منظور رفاه عموم جامعه وارد نكنيم.چرا كه وارد كردن و آشنا شدن اقشار مختلف جامعه با آن و عادت به مصرف آن آنها را به كالاهايى ضرورى تبديل مى‏كند و در نهايت بخش عمده‏اى از ثروت ملى بايد براى مصرف آن اختصاص يابد.

حجه الاسلام و المسلمین حبیبیان از مرکز پژوهشهای اسلامی صداوسیما