در لغت به معنای زیادی، فزونی، سود، رشد و نمو است. معنای مشهور ربا در میان لغویین"زیادی" است؛ و در اصطلاح، تعاریف مختلفی در تعریف ربا وجود دارد. مشهورترین تعریف آن چنین می باشد: "دریافت زیادی در مبادلات دو کالای هم جنس مکیل یا موزون و نیز دریافت اضافی در عقد قرض، با شرایط قبلی را ربا می گویند."

 انواع ربا

همان طور که از تعریف ربا به دست می آید، ربا دو نوع است:

 1-ربای قرضی: عبارت از قرض دادن چیزی به فرد دیگر با شرایط بازپرداخت اضافی است. در این قرارداد، اگر قرض دهنده شرط کند که بیش از مقداری که قرض داده است، بازپس گیرد؛ این اضافه را ربا می گویند. چیز اضافه خواه از همان جنس باشد، یا جنس دیگر، یا منفعت و کاری به نفع قرض دهنده باشد.

اساس ربای قرضی، شرط اضافی است. بنابراین، در صورتی که قرض گیرنده بدون اینکه شرط شده باشد که مقداری اضافه بر اصل بدهی، به قرض دهنده بپردازد، ربا نیست؛ بلکه مستحب هم می باشد. همچنین، در صورتی قرض دهنده مقدار اضافی را شرط نکند، اما امید به پرداخت اضافی از سوی قرض گیرنده باشد؛ پرداخت اضافی، ربا شمرده نمی شود، و اخذ آن شرعا اشکالی ندارد.

 2-ربای معاملی (معاوضی): ربای معاملی عبارت از مبادله دو کالای هم جنس، با فزونی یکی از آنها است. مثلا، یک کیلوگرم گندم با یک کیلو و نیم گندم معاوضه گردد؛ که با وجود زیاده نیم کیلوگرم، "ربای معاملی" محقق می شود.

در فقه، برای تحقق ربای معاملی دو شرط ذکر شده است:

• کالاهایی که با همدیگر مبادله می شوند، از یک جنس  نوع باشند.
• آنچه مبادله می شوند، از نوع کالاهای مکیل یا موزون باشند.

بنابراین، اگر کالاهای مورد معامله از یک جنس نباشند، یا معیار سنجش آنها وزن یا پیمانه نباشد، بلکه به صورت شمارشی یا متری و... خرید و فروش شوند، مشمول حکم ربای معاملی نیستند؛ و می توان آنها را با وجود هم جنس بودن، به زیاده یکی، مبادله کرد.