آمار مخاطبین
بازدید دیروز : 3378
مجموع بازدیدها : 1241230
کاربران حاضر : 83
در نظام اقتصاد سرمايه دارى، شناخت دقيق ماهيت پديدههاى اقتصادى از اهميت خاصى برخوردار نيست. زيرا نياز و تلاش اقتصاد آزاد به سوى كشف قوانين رفتار اقتصادى افراد و بنگاهها، در سطح خرد و كلان است.
به همين دليل نياز چندانى به بحثهاى دامنهدار و تحقيقى درباره ماهيت و ويژگيهاى پديدههاى اقتصادى نمىبيند.از نظر فقه اسلامى، شناسايى دقيق موضوع پول، بسيار بااهميت است. زيرا اندك تفاوتى در فهم موضوع پول و عناوين مترتب بر آن، تفاوتهاى آشكار و بسيارى را در تطبيق احكام و در نتيجه در نوع سياستهاى پولى اتخاذ شده موجب خواهد شد.
گذشته از اين، جهت گيرى تحليل تاريخى بايد به سويى باشد كه ما را در تشخيص عناوين قابل تطبيق بر پول (مانند مال يا غير مال، مثلى يا قيمى بودن) كمك كند.هرچند تاكنون به نحو مستقل و شايسته چنين كارى صورت نگرفته است.
افزون بر همه اينها، باتحليل مناسب مىتوان به تعريفى مقبول از پول دست يافت. اين تعريف نشان خواهد داد كه پولها فقط در مصداق اختلاف دارند يا همچنين در نوع. غفلت از اين امر، به ناديده گرفتن گرايش اسلام درباره پول تحريرى انجاميده است.
تحليل تاريخى پول، فايده ديگرى نيز دارد: وضعيت فعلى انواع پول، برخاسته از پيشينه آن است كه بدون توجه دقيق و مناسب به آن، شناسايى وضعيت فعلى آن به نظر غير ممكن مىرسد. ديگر آنكه: شناسايى پول جهت بيان انواع احكام به كارگيرى آن در سطح خرد و كلان است و نگارنده تاكنون نوشتارى كه تاريخ پول را آن گونه كه به كار فقيه آيد مشاهده نكرده است.
در اين تحليل بايد به ديد و نظر عرف و عقلا در هر مرحله از تحولات پولى، به عناصر اصلى تحولات، ديد و نظر عرف و عقلا به ارزش استعمالى و مبادلهاى پول، و نيز به علت اصلى كنار گذاشتن نوعى از پول و به ميدان آوردن نوع ديگر توجه كافى شود.
در نوشتههاى اقتصاد دانان اسلامى، اندكى به اين موضوع پرداخته شده است؛ ولى چون در شناسايى پديدههاى اقتصادى، روش مناسبى برنگزيدهاند، بيشتر ناكامى به بار آورده است.
پولهاى جديد
فقيهان شيعه و سنى در مقام بيان احكام پول و انواع به كارگيرى آن، از پول كالايى شروع كردهاند و به پول كاغذى رسيدهاند. موضوع پول تحريرى، حجم بسيار اندكى از تأليفات فقهى را به خود اختصاص داده است.
اما كاملاً واضح است كه به حقيقت آن توجه نشده است. اين در حالى است كه آمارهاى رسمى جمهورى اسلامى ايران نشان مىدهد كه در مثلاً سال 1363 نود و پنج درصد پول بانكها، از نوع تحريرى بود، و پنج درصد باقيمانده را اسكناس و مسكوك تشكيل مىداد.
براى درك ماهيت اين نوع پول، نخست بايد وضعيت حسابهاى ديدارى و جريان خلق پول از سوى بانكها بررسى شود. تمام مباحث مربوط به موضوع و احكام پول، بايد به نحو كامل نسبت به پولهاى تحريرى (ارزش مبادلهاى عام) نيز مورد بررسى قرار گيرد، و گرنه بخش مهمى از مباحث مربوط به پول، از نظر موضوع شناسى، مورد توجه قرار نگرفته است.
دو ديدگاه كلى در اين نوع پول. قابل تصور است:
الف) پول تحريرى مصداقى از پول است؛ يعنى از جهت ماهيت تفاوتى بين آن دو نيست. از نوشتههاى دفتر همكارى، و آقاى دكتر توتونچيان چنين نظريهاى برمىآيد.
ب) پولهاى جديد از جمله پول تحريرى ـ با پولهاى قبلى تفاوت ماهوى دارد.
پيامدهاى اين دو نظريه در تعريف پول، در موضوع شناسايى و احكام پول بسيار گسترده است. بسيارى از نظرات متغير در نظام بانكدارى ما، دليل عدم درك صحيح، يا مورد توجه قرار ندادن همين موضوع در گفتار انديشمندان اسلامى است.
بازنگرى در تعريف پول
تعريف هر شىء، خلاصه اعتقاد و ديدگاه تعريف كننده را نشان مىدهد. هر چند نمىتوان براىپديدهاى مانند پول، تعريفى جامع و مانع ارائه داد، ليكن پيامدهاى آن در انطباق عناوين و احكام بسيار دامنهدار است.
مثلاً آيهاللّه بجنوردى به گونهاى پول را تعريف مىكنند كه از آن قيمى بودن پولهاى فعلى را مىتوان نتيجه گرفت، و احكام خاصى در جبران كاهش ارزش پول، در ضمانات و ... از آن ارايه مىدهند.
در اقتصاد آزاد، از انواع طرق به كارگيرى پول، جهت رسيدن به اهداف خاص استفاده مىشود. از اين رو خود را از قيد بحثهاى دقيق علمى درباره موضوعات رها مىبيند؛ برخلاف عالمان اسلامى.
بنابراين انواع تعاريف ارائه شده در كتب اقتصادى، گرچه قابل توجه و استفادهاند، مورد استناد بودن آنها با مشكل روبهروست.
تعريف پول از چند منظر مىتواند مورد توجه قرار گيرد: عدهاى پول را به وظايف آن تعريف نمودهاند، و تعدادى ديگر آن را تعريف ماهوى كردهاند و اشارهاى به وظايف آن ندارند.
در اكثر كتب اقتصادى كه به مسأله پول پرداختهاند، مىتوان هردو موضع بالا را مشاهده كرد.
گروهى نيز خواستهاند از موضع حقوقى و ارزشى پول را تعريف كنند. برخى ديگر بدون هيچ گونه پيش فرضى با روش خاصى و با هدف گرهگشايى در عناوين متعددى كه بر پول منطبق مىشود و با هدف راهگشايى در احكام پول، به واقع و رفتار عرف و عقلا نظر كرده و به تعريف آن پرداختهاند.
به هر حال تعريف كارگشا و مفيد از پول، زمانى ممكن است كه اولاً: تحليل واقع بينانه و در عين حال هدفمند از تاريخ تحولات پولى داشته باشيم؛ ثانيا: درك درستى از انواع پولهاى موجود خصوصا پول تحريرى داشته باشيم؛ ثالثا: از موضع حقوقى خاصى اقدام به شناسايى و تعريف آن نكنيم
حجه الاسلام و المسلمین احمد علی یوسفی از مرکز پژوهشهای اسلامی صداوسیما